Hành trình đi tìm cái tôi nghệ thuật trong những bức ảnh đồng thời là quá trình học cách định hình bản thân trên mảnh đất mình thuộc về.&nbsp;

Nhiếp ảnh luôn vận động giữa hai thuộc tính: khả năng ghi nhận ngoại giới và tính biểu hiện chủ quan quay vào nội tâm. John Szarkowski từng đưa ra một cách hình dung khá thú vị về chiếc máy ảnh như “một chiếc gương hay một ô cửa sổ” (a mirror or a window). Người chụp hướng máy ảnh ra thế giới, nhưng mỗi quyết định tưởng như chỉ mang tính kỹ thuật của cách nhìn, cách đặt máy, chủ thể đứng ở đâu, tiền cảnh, trung cảnh hay hậu cảnh là gì, ảnh trắng đen hay ảnh màu, nhưng cuối cùng vẫn phản chiếu một phần trạng thái, suy nghĩ và cảm xúc của chính họ.

Với tôi, chiếc máy ảnh ban đầu cũng là một ô cửa như thế. Nó cho người thực hành nhiếp ảnh cái cớ để đi nhiều hơn, gặp những người trên đường phố, trò chuyện với người dân bản địa, tìm hiểu những nơi mình sống và những nơi mình đến, rồi dần dần kết nối với những người thực hành khác. Nhưng càng chụp, tôi càng nhận ra chiếc máy ảnh cũng giống một tấm gương. Mỗi dự án không chỉ đem lại thêm những bức hình mà còn trở thành những mảnh ghép nối tôi lại với chính mình và với mảnh đất nơi tôi trưởng thành.

Vào lòng đô thị

Ngày mới bắt đầu chụp ảnh, tôi xem rất nhiều ảnh của những “tượng đài” như Henri Cartier-Bresson, Saul Leiter, Fan Ho... và từng nghĩ rằng ở Hà Nội hay ở Việt Nam thì lấy đâu ra những cảnh đẹp như thế. Nhưng khi bắt đầu suy nghĩ về dự án đầu tiên, xem nhiều hơn ảnh của các nhiếp ảnh gia Việt Nam và nhìn lại chính quá trình mình đi chụp, tôi mới nhận ra Hà Nội đã sẵn có một vẻ đẹp riêng, nằm ngay trong những thứ quá quen thuộc đến mức người ta dễ dàng bỏ quên.

Pháo trong ngõ - Jams Monochrome

Dự án đầu tiên, what am i see(k)ing, bắt đầu từ một chiêm nghiệm của John Berger rằng “cách ta nhìn định hình những gì ta thấy”, đồng thời chịu ảnh hưởng từ triết lý wabi-sabi về vẻ đẹp của sự không hoàn hảo. Với tôi lúc đó, bản thân việc “nhìn” cũng đồng thời là một hành trình “tìm”: tìm vẻ đẹp trong những thứ rất bình thường như một tấm gương, một mảng tường, một bề mặt chất liệu. Vẫn là những con phố cổ nhộn nhịp vào ban đêm, vẫn là cầu Long Biên đã quá thân quen, nhưng khi thay đổi cách nhìn, những hình ảnh khác bắt đầu hiện ra.

Có lẽ điều thay đổi không hẳn là Hà Nội mà là con mắt của người chụp. Tôi vẫn đi qua những hệ quy chiếu Cartier-Bresson, Saul Leiter, Fan Ho hay những cách nghĩ của Berger, nhưng dần hiểu rằng chúng chỉ có ý nghĩa khi cuối cùng giúp mình hình thành được một cách nhìn riêng đối với chính nơi mình đang sống. Vẻ đẹp vốn vẫn hiện hữu trong những điều bình thường nhất, vấn đề là mình có học được cách nhìn thấy nó hay không.

Men theo dòng sông Hồng

Tôi lớn lên ở Ngọc Thụy, Long Biên nên từ nhỏ đã có một tình cảm đặc biệt với sông Hồng. Hồi còn học trung học, mỗi khi thấy khó chịu hay áp lực, tôi thường lên đê ngồi ngắm sông, đạp xe hoặc chạy xe dọc bờ. Lúc đó tôi chỉ nhìn thấy con sông là một con sông, và chưa bao giờ nghĩ rằng ngoài bản thân dòng nước ấy còn có quá nhiều điều để khám phá.
Nhiều năm sau, chính việc thực hành nhiếp ảnh lại đưa tôi quay trở về nơi quen thuộc ấy và buộc tôi nhìn nó theo những góc độ mà trước đây chưa từng nghĩ tới. Khi nhắc đến nhiếp ảnh, người ta thường nói đến quyền lực của chiếc máy ảnh và tính xâm lấn của việc chụp. Người đứng sau ống kính có quyền lựa chọn mình nhìn cái gì, chụp ai, giữ lại khoảnh khắc nào và cuối cùng người khác sẽ được nhìn thấy chủ thể ấy ra sao. Những ngày đầu tôi cũng quen với việc đứng từ xa, đưa máy lên, chụp một khoảnh khắc rồi rời đi, nhưng sau hơn một năm thực hành, tôi bắt đầu cảm thấy lối tiếp cận đó không còn thực sự phù hợp với cách mình muốn chụp nữa. Trong một số hoàn cảnh, việc chỉ xuất hiện để lấy đi một hình ảnh rồi biến mất thậm chí khiến tôi có cảm giác mình chưa thật sự tôn trọng người ở phía bên kia ống kính.

Tôi bắt đầu chậm lại. Có lúc phải gạt máy ảnh sang một bên, nói chuyện trước, ở trong không gian của họ trước, rồi mới xin phép chụp sau. Chính sự thay đổi tưởng như rất nhỏ đó lại mở cho tôi những góc nhìn hoàn toàn khác ngay trên mảnh đất mình vốn nghĩ đã quá quen.
Khi tìm hiểu cộng đồng bơi sông, việc đầu tiên tôi làm không phải là đứng trên bờ chụp họ mà là xuống nước. Tôi dành khoảng ba tháng học bơi, rồi bơi cùng và trò chuyện với những người thường xuyên đến đó. Cộng đồng bơi sông hóa ra toàn những con người rất thú vị. Những câu chuyện của những người trung niên, lớn tuổi đem đến cho tôi những cách nhìn khác về Hà Nội, về đời sống đô thị, và cả một nhu cầu dường như rất nguyên thủy của con người trong một thành phố ngày càng phát triển là được quay lại gần hơn với tự nhiên, với nước, với một nhịp sống không bị định đoạt hoàn toàn bởi bê tông và những đường phố.&nbsp;

Men theo sông Hồng để chụp và tìm hiểu về dòng sông, tôi cũng bắt đầu nhìn thấy những lớp văn hóa mà trước kia mình thường đi qua. Có những làng cổ như Bắc Cầu, Thúy Lĩnh, có những khu vực như Phúc Tân… nhưng điều còn lại với tôi nhiều khi không phải những thông tin lịch sử ấy mà là con người. Những người dân sẵn sàng mời tôi một vài cốc trà, ngồi buôn chuyện một lúc rồi làm với nhau một tấm ảnh kỷ niệm. Những cuộc gặp gỡ bình dị như vậy, trong bối cảnh Hà Nội liên tục thay đổi, dần trở thành một phần của cả hình ảnh lẫn ký ức của tôi. Có lẽ cũng từ đó tôi hiểu rằng tìm được cái tôi trong nhiếp ảnh không nhất thiết có nghĩa phải cố tạo ra một dấu ấn để phân biệt mình với tất cả những người khác. Khi sống lâu hơn với nơi mình chụp, nghe nhiều hơn và thực sự tham gia vào đời sống ở đó, những gì hiện lên trong ảnh đồng thời cũng bắt đầu định hình lại chính người đứng sau chiếc máy.

Khai quật lớp thời gian

Sau những trải nghiệm dọc sông Hồng, tôi bắt đầu nhận ra chiếc máy ảnh còn cho mình một đặc quyền “khảo cổ” những lớp văn hóa vốn vẫn ẩn ngay trong nhịp sống hàng ngày.
Một lần tình cờ đi vào Thụy Khuê, những cánh cổng làng cổ nằm đan xen dọc con phố lập tức kích thích sự tò mò của tôi. Sau chúng là Hồ Khẩu, Đông Xã, An Thọ, Yên Thái; là những con ngõ đan vào nhau gần như một mê cung, những nhà thờ họ, điếm canh, giếng cổ và dấu vết của vùng Kẻ Bưởi từng nổi tiếng với nghề làm giấy. Phần lớn những cơ duyên này không đến với tôi từ một tư liệu sách vở, mà qua những cuộc gặp gỡ, chẳng hạn câu chuyện với cụ bà quản lý đình Hồ Khẩu trong một lần tôi đưa bạn bè đến đây. Sau này, thỉnh thoảng tôi lại quay trở lại thăm các bà, đi trong những con ngõ ấy và ghi lại những khung hình mới.
Sự ngẫu nhiên của những chuyến đi cũng từng dẫn tôi đến Thổ Hà, nơi cuộc trò chuyện với chú Tập, người thợ làm tiểu gốm cuối cùng, mở ra một lớp quá khứ khác của ngôi làng. Từ một nơi ngày nay người ta thường biết đến qua nghề làm bánh tráng, tôi mới biết Thổ Hà từng là một thương cảng gốm và có một truyền thống chế tác riêng đã dần lùi lại phía sau đời sống hiện tại.&nbsp;

Có lẽ chỉ sau khi đi qua những nơi như vậy tôi mới cảm nhận rõ hơn điều Susan Sontag từng viết trong On Photography về tính hoài niệm của nhiếp ảnh, rằng chỉ riêng việc một thứ được đưa vào trong khung hình cũng đã khiến nó mang thêm một tầng cảm giác về sự vô thường. Với tôi, cảm giác ấy đặc biệt rõ khi đứng trước một cánh cổng cũ, một không gian làng đang thay đổi hay một người thợ cuối cùng còn giữ một nghề đã từng hiện diện qua nhiều thế hệ.
Vì thế, việc chụp những cánh cổng ở Thụy Khuê hay chân dung một người thợ gốm không còn đơn giản là ghi lại một kiến trúc hay một con người. Tôi dần xem nó như một kiểu “khai quật thị giác” khi chiếc máy ảnh giúp mình bóc ra những lớp thời gian đang cùng tồn tại trong một nơi chốn, giữa cái cũ và cái mới, giữa dấu vết của quá khứ và nhịp sống đô thị hóa vẫn diễn ra từng ngày. Và càng đi, tôi càng thấy việc “khai quật” ấy không chỉ hướng về bên ngoài. Một cánh cổng được mở ra, một câu chuyện được nghe, một lần quay trở lại gặp người mình từng chụp cũng đồng thời làm thay đổi cách mình hiểu về nơi mình thuộc về.

Có lẽ đó là điều nhiếp ảnh đã đem lại cho tôi nhiều hơn cả những bức ảnh. Ban đầu tôi cầm máy để tìm những thứ đáng nhìn. Sau đó tôi học cách nhìn lâu hơn, bước đến gần hơn, trò chuyện và sống cùng những gì mình muốn chụp. Để rồi đến lúc, chiếc máy ảnh không còn chỉ là ô cửa sổ để tôi nhìn ra thế giới hay tấm gương để nhìn lại chính mình. Nó trở thành một cách để nhận ra rằng giữa hai phía ấy vốn không có một đường biên rõ ràng đến thế.
Mỗi cú bấm máy sau cùng chỉ giữ lại một khoảnh khắc rất ngắn nhưng những gì dẫn đến cú bấm ấy, như những lần bước đi, những cuộc trò chuyện, những lần quay trở lại, những người đã gặp và những nơi từng nghĩ mình quá quen mới là phần âm thầm định hình cả bức ảnh lẫn người đứng sau nó.

Phản ảnh của cái nhìn

Recommended posts for you

Watches & Jewelry

Thanh Hằng trong thế giới "Into The Wild" đầy mê hoặc của Cartier

Watches & Jewelry

Alhambra của Van Cleef & Arpels: Ánh sáng mới trên một họa tiết biểu tượng

Voyage

Metropole Hà Nội ra mắt diện mạo mới của Tòa nhà Opera Wing

Beauty

Maison Crivelli: Chắt lọc những miền phiêu du trong từng sáng tạo hương

Dictionary

L'dictionary: [Huynbeak Core] - Aesthetic đậm đà chất 'rich girl' của giới trẻ Hàn quốc

Pop, Music & Film

Album She’s the Best: Troye Sivan khai phá địa hạt kỳ dị của ham muốn

Hommes

[EXCLUSIVE] RayO: “Âm nhạc cho tôi tự do, kỷ luật ngành Công an dạy tôi cách đi đường dài”

Hommes

Phản ảnh của cái nhìn